As ferramentas dunha costureira: unha máquina de man, (si, na casa non tiñan máquina) tixeira, xaboncillo, cinta métrica e un canuto con agullas e alfileres. O ser costureira nun pobo, era un privilexio para aquela co fora. A costureira era unha moza a quen os mozos fitaban como algo bon. O ser mozo dunha costureira facía dar língoa algunha comadre criticona sinalando o camiño do casoiro. Non todas se casaron, algunha quedou para vestir santos, pois chea de fachenda polos remilgos cos mozos coitadiños lles facían. Elas medraban e algunha mirou por enriba do hombro a algún mariñeiro, que de boa fe e bos sentimentos achegouse elas. Cando ían polas casas, había que facer algo bo, porque estaba na casa a costureira. O mesmo facía vestidos paras as mulleres que traxes para os cativos en véspera de festa cueiras e perneiras nos calzóns dos homes, fundas dos cabezales e colchóns, botar pezas nas sábanas, zurcir e rematar todo o rachado. De verdade que, as amas de casa, o día cunha costureira entra pola porta, era día de festa.

Billetes para viajar a Coruña desde Sada en los años 60.

Bou: era un aparello de arrastre cas autoridás da Mariña non deixaban traballas con íl,por sere unha raspeira, pois por onde pasaba, arrasaba tudo. Estaba consentido como patexeiro,era o aparello dos probes e, graceas a íl,houbo pan en moitos fogares. Dende a pedra das Anemas e por fóra da illa,Pulgueira prá terra, tudo era verdello, tan medrado, como o trigo no mes de Maio. Nel, cobixaba tódolos peixiños que había na ría, chocos,calamares,salmonetes,linguados, fanacas e outras crases. Cando os mariñeiros non podían sair a mares lonxes,sempre tiñan o verdello ó pé da porta, para despóis de moitos lances, pescar para sair do día. Co bou, no inverno e na ensenada de Cirro, en Lorbé, téñense pescado milleiros de centolas nunha noita. Chegado o vrau, nas praias de Valdoviño. Cobas, Chanteiro e outras,carregábanse as embarcaciós de patexo ( cangexo que servía para abonar as terras). Cada lancha arrimaba o seo costado catro ou seis carros con cainzos do pais que, tirados por unha parexas de bois,facian chirriar os eixes dos carrros co peso que levaban. Palangre: Encarnaban os anzols con chóco, parrocha ou xurelos,dende Ortegal a Fisterra, toda a “Costa da Morte”, ensenadas, furnas, pedra a pedra, conociánas os mariñeiros de Sada,que boas caladas de concríos teñen desembarcado no muro da Cruña. Boliche: O mesmo có Bou, foi arredado do mar por sere aparello de arrastre.Poden falar dil as praias de Miño, Arnela, Morazón e outra; iste aparello,endenantes de largalo ,xa de vispra,había que gañar a “ posta”. Consistía en ire coa lancha á praia unde se queria dar o lance,levantar un remo e deixalo caer ó mesmo tempo berrando-!postaaa!- era a siñal ca “posta” estaba gañada,e xa ninguén podía pescar alí. Ó outro día largar cabos á terra e alar do aparello, homes mulleres e nenos.Despois,ó raer,facíanse o reparto da cazola, que sería maís ou menos abundante asegún o que se pescase. Nas praias onde houbera bañeiros,tamén istos metían mán ós cabos e tiraban dos aparellos.Algún calamar,salmonete ou lenguado levaban prá casa. Prós bañeiros, cando o boliche estaba largo, era un espeutáculo que non deixaban de ver. Xeito: É o aparello más probe, pois non facía mal a ninguén; armábanse de algunhas pezas que se xuntaban unhas a outras, antepor de largado, tendíase a todo ó longo no mar e cóte ó través da corrente, buscando a aguazón.Rede de frío endevre, cotada a dúas traias, a da pedreira ia do corcho, cun alto de cinco brazas. Na traia de corcho, repartíanse boias de dez en dez brazas as que servían para ter a rede aberta e non tocase no fondo cando o calado era moito. Iste aparello tiña tres lances: o asexo,despóis da posta do Sol; o amanexo, antes de abrir o día. ia galga, cando Sol estaba alto. Ó escurecer,saían pró mar os xeitos. Se facía vento, tódalas lanchiñas e botes izaban as súas velas;se estaba calma, armaban os remos, e bogando,buscaban ús e outros a maneira de largar sin empezer. Si se corría a soa de que en Coitelada andaba a sardilla, para aló ían todos; que se na praia de Miño, pois a largar dende Gandarío para fóra. Xá de noite,cada embarcación ía por aceso ó seu farol e, de verdade,asomellaban as lanchiñas no mar ,un pobo en día de festa. Despoís de largalo o xeito, o peixe quedaba mallado e tiña o seo tringulís para sabere devagalo: non lle romper a cabeza nin lle abrir as agallas.Iste aparello tilla os seus nemigos; eran os delfís ias fouliñas;istos peixes, ó fitar as sardiñas malladas na rede,brincaban dispostas prá esmorgar.Foguetes e tumbos nas lanchas para facer fuxilos,mais por unde iles pasaban, levaban diante deles anacos grandes de rede. Facían moitos derramos nos aparellos. Sada, Ares e Redes eran os dous portos unde había xeitos, cando todos saían ó mar,enchían a ría. Para enxoitar as redes,tiñan unhas cábrías que eran us paus de pino cravados na ribeira. Os derramos nos aparellos,cando os buracos eran grandes, cosíanse con anacos dunha pezá vella. Rapeta:O mesmo ca tarrafa e racú,son aparellosde cerco con traias e xaretas que cerra o saco pola pedreira,quedando ansí o peixe embolsado. Istos eran os aparellos que, con fartura,enchían os pios das fábricas de conservas e salazós.O mesmo cercaban sardiña, parrocha, bocarte,xurel, xarda,lubina,calamar e todo o que se meta no saco,largaban os aparellos mesmo de noite que tamen polo día.De noite,ó arder as aguas,os mariñeiros coñecían a crase e cantidade de peixe que había, por onde iles pasaban. Cunha choupada qur se dese, se había peixe,acendíase as aguas do mar intre que se aproveitaba para facer o lance. De día, o cerco facíase cando o mascato, aro,ou gueivota, dende o alto ceíbábanse o mar,alí atopábase o arreallo ou mansio. A lancha da rapeta levaba dez ou doce homes,con cinco remos por banda, máis o do patrón.Dous eran os largadores,o da pedreira ia do corcho. O largador do cor cho,que ter forza,pois,ademáis de largar as traias do corcho, tiña que coller brazados de rede e ceibalos, candomáis lonxe do costado da lancha, moito millor. Racú: mais cativo cá rapeta, e por iso largábase onde a rapeta non o podía facer. Tarafa: Unha rapeta embarcada nun barco con caldeira de vapor, que mesmo traballada na ría que ía lonxe en percura de atopar o peixe. As tarrafas, buscaban os mansíos ou arreallos en lonxes mares. Non tiñan falla de radar, nin outros trebellos eleutrónicos, para saber onde estaba o peixe, facendo o arreallo ou mansío.Son as fouliñas e delfís os que fan,escomenzan a dar voltas e máis voltas, hastra xuntar o peixe,mesmamente o que fai o cán do pastor para xuntar as ovellas, telas no pacedoiro ou levalas prós corrás; ansí fas as fouliñas e delfís,pra unha vez o peixe xunto, ir pouco e pouco zampando nel. Maís istos eran descobertos por outros animaliños que voando moi outo,xuntaban as ás, para deixarse cair no mar e ir comendo o que deixaban as fouliñas e delfís. Eran os mascatos, alcatrás e gueivotas.Istos famentos voadores eran os que, dende lonxe, se deixaban ollar polas tarrafas, as que botando carbón ó forno ia toda máquina, ían a onde estaba a arreallo, facendo fuxir as fouliñas e golfís para facer o cerco. A Rapeta da braba:era coma o bou, pro con máis alto de perna e menoa copo,ou saco, e tamén a maia meirande. Largábase nas praias de moita rmpenta: Froixela, Palleiro. Santa Comba,.Pantín e outras. Tódolos mariñeiros tiñan que sere moi bos, pois unha pequena falta mariñeira, podía poñer en peigro a vida dos compañeiros. Pradar o cabo á terra, entraban na praia de popa,ciando e fitandoo golpedemar,Ó bricar o home á terra co chicote do cabo, bogan con toda a forzapra fóra,largando cabo e rede e volta outra vez prá praia. Alan polas dúas pernas faiase o cerco e a embalsar o que houbese no cópo; sargos, rodaballos,róbalos e robalizas. Tramallos, betas,medio mundos, liñas, nasas e paxe,eran os aparellos que tiñan os mariñeiros de Sada. Tal e como o escribíu Emilio Santos.

A inicios del siglo XX, en Sada había un coche de cuatro ruedas tirado por cinco caballos, propiedad de Don Manuel Agra, que hacía el viaje Sada-Coruña. Pasado el tiempo Don Manuel retiró la carrilana de caballos y compró dos coches: un Hispano Suizo y un Dedión Bouton. Aunque nadie se quedaba en tierra en el viaje a Coruña, aquellos que querían ahorrarse dinero, hacían el viaje a pie hasta Santa Cruz de Mera y allí embarcaban en una lancha a vela de mercancías que salía por la mañana y regresaba por la tarde.

La Empresa López (compuesta por cinco ómnibus: dos G.M.C., un Ford, un Dion Boutone, un Henschel) perteneciente a dos hermanos: Don Julio y Don Elías López. Ésta, fue vendida en los años 60 a Autos Cal Pita, la cual sigue prestando servicio en la actualidad. Regresando a aquellos años 30 y a la persona de Don Elías, resaltar que era hombre no sólo de muchas palabras sino también de buenas obras. Solía amenizar el viaje a los usuarios indicándoles los lugares por donde iban pasando. La gente de Sada no olvida las anécdotas que quedaron en la memoria de todos sobre su persona y su humor. Recojo aquí algunas: Cuando el coche iba completamente lleno, que era habitualmente, Don Elías tenia la costumbre de tratar de acomodar a los viajeros Cuando veía que alguna señora estaba de pie y había hombres sentados, decía en voz alta y clara: “ ¡Caballeros, hay señoras! ”. Como veía que nadie se levantaba, ni cedía su asiento, entonces cambiaba la frase exclamando: “¡Señoras, no hay caballeros!”. Otra frase por la que seguro algunos y algunas lo recordarán es: "¡Pasen y siéntense, penetren al interior!", estando el coche completamente lleno. Otra anécdota de Don Elias. Un día se le acerco un señor muy bien “trajeado”y le pregunto si era el dueño de la Empresa. Don Elias que era un hombre muy perspicaz, supuso que interlocutor podría ser algún inspector que podría darle alguna mala noticia para su economía, y seguidamente tomó la palabra y le dijo: "¡mire usted señor! Yo no soy el dueño, sino un humilde recaudador de esta empresa que lleva mi apellido, pero sin embargo, mi querido “amigo”, yo le informaré quienes son los verdaderos dueños !tome nota! Son: Hacienda, Ayuntamiento, Diputación ,talleres mecánicos, gasolineras, talleres eléctricos, establecimientos de ruedas y neumáticos, accesorios de coches y todos aquellos que están en la nómina de gastos de esta empresa ¡”estos son los verdaderos dueños de este negocio”!y si me lo permite le añadiré, compañía de seguros, garajes, establecimientos de reparaciones y otros gastos extra, que ahora no vienen a cuento... Don Elias le hizo un resumen tas extenso y detallado a este señor,de la serie de cargas e impuestos que tenia que soportar sobre sus hombros y “bolsillo”. Y finalmente Don Elias, haciendo gala de su exquisito lenguaje le preguntó a su contertulio de turno,¡oiga amigo!.Por casualidad no será Vd,uno más que tenga que añadir a la lista de dueños de esta empresa. La respuesta nunca se pudo saber... Hasta aquí, un relato de mis vivencias y para aquellos que deseen saber más sobre las ocurrencias de Don Elías pueden remitirse a los escritos de : Eduardo Guillén Vila, Xulio Cuns y Emilio Santos Martínez.

La revista Mariñana, en sus ecos de sociedad, publicaba que el día 22 de agosto de 1925 se celebró la boda de la señorita Maruja Freire Calvelo con el joven licenciado en Farmacía D. Francisco López Vázquez, quien durante muchos años ejerció de farmacéutico en la farmacia que todavía hoy existe en la plaza de San Roque, pero con otro propietario. La ceremonia religiosa se celebró en la capilla de San Roque. Asistieron distinguidas familias de Sada, Betanzos, Santiago y La Coruña. La Ceremonia la ofició el párroco D. Juan Villanueva. En el salón de La Terraza se celebró el banquete, y luego los novios partieron para su viaje nupcial.

La villa de Sada recibe el primer tranvía en el año 1922, entra en Sada por la avenida Barrié de la Maza como se ve en la foto. La gente mirando el tranvía y al fotógrafo en los portales, ventanas, aceras, en la calle; por un lado entrando el tranvía en el pueblo y por el otro lado una señora con su pareja de vacas.

Ya en los años 20 se engalanaban las avenidas y plazas: Progreso, Barrié de la Maza y Plaza de San Roque (que vemos en esta foto) con gallardetes y banderolas para celebrar las fiestas de Agosto, luciendo durante la noche un extraordinario alumbrado eléctrico. Se colocaban dos palcos para las bandas de música, uno en la Plaza de San Roque y otro en la Alameda del Progreso. La gran afluencia de gente a esta Villa era debida, en parte, al tranvía que, desde 1922, facilitaba la comunicación con La Coruña y pueblos cercanos. Como muestra de la gran actividad festiva que en estos días tenía la Villa de Sada se reproduce, a continuación, el programa de la fiestas del año 1926, aparecido en “La Voz de Galicia” el 18 de Agosto de dicho año, escrito por Ezequiel Rocha Llobregat: Primeira xornada Desde o outeiro onde a igresia parroquial se asenta, dispáranse ao amencer unha salva de bombas, anunciando o comezo dos festexos. Pouco mais tarde, a banda de música de Arca, contratada para amenizar os populares e tradicionais festexos, percorre as rúas, tocando alegres dianas e alboradas. A aldeíña, adornada con profusión de bandeirolas, presenta regular aspecto. Celébrase a misa solemne á hora sinalada. Pola tarde, a concorrencia de forasteiros é numerosa. Na praia, aproveitando a baixamar, xoga o Sporting Sada, e o Unión Sportiva. Vence aquel por 1 a 0. Bailes, fogos de aires, cines. E chegamos á Segunda xornada.- Día de San Roque Loado sexa que tan bo momento me proporciona. Nada menos -nin nada mais- foi un exenplar asnal -hoxe é día de feira e moitos van a ela- ornea fronte á nosa casa, cando lle é posible, e consigue espertarnos. Horas despois, o disparo de vinte e unha bombas atrona o espazo e a banda de Arca percorre o pobo. Obséquiasenos cun minuto de alborada e “dispárannos” unha bomba. Á hora fixada, celébrase a misa na capela do glorioso Santo e sae a procesión que percorre o pobo e resulta moi lucida e ordenada. Foi presidida polo Concello en Corporación, o axudante de Mariña, o suboficial de Carabineiros e algunha forza, así como da Garda Civil. Pola tarde, partido de fútbol no mesmo sitio do día anterior. Xogaron o equipo local e o de Oleiros, parece dixeron que o último non era válido. Os de aquí, que si debía contarse. Suspendeuse o xogo -que xa non terminou – e houbo unhas labazadas. Se é certo o que así nos contaron e queda apuntado, é moi digna de encomio a corrección duns e outros. ¡Ah¡ Os bailes e cines moi concorridos. O alumado, deficiente. Hai, desde a tarde de hoxe, un amplo servizo de tranvías. Incidentes, ningún ata agora, doce da noite en que termino estas notas, aínda que os festexos continúan.